Nâng cấp bản thân bắt đầu từ việc học những điều khó: 1 kỹ năng mà ai cũng cần

Không phải ai sinh ra cũng giỏi giang, nhưng ai cũng có thể luyện được kỹ năng học những điều khó, chỉ cần đủ kiên nhẫn, kỷ luật và tin vào sự tiến bộ mỗi ngày.

Khi còn nhỏ, tác giả Silvia Ersetti luôn nghĩ mình giỏi đọc và nắm bắt thông tin then chốt, tóm tắt các khái niệm và viết lách. Điều đó thể hiện qua thành tích học tập xuất sắc ở trường cấp ba, đối với các môn như Văn học, Tiếng Anh, Lịch sử và Triết học. Toán và Khoa học thì anh không tệ, nhưng cũng không thuộc dạng xuất sắc. Tại sao lại vậy ta?

Tất nhiên, khuynh hướng tự nhiên (hay cái gọi là “tài năng”) đóng vai trò quan trọng, nhưng không chỉ có thế. Mẹ của Silvia Ersetti từng đưa sách cho anh đọc từ khi tôi còn rất nhỏ, đồng thời luôn cho anh làm bài tập thêm trong suốt kỳ nghỉ hè. Các thầy cô tiểu học và cấp 2 luôn khiến Silvia Ersetti cảm thấy mình được trân trọng và đánh giá cao.

Silvia Ersetti đã tận hưởng một “vòng lặp phản hồi tích cực”: càng cảm thấy mình có khả năng ở một môn học nào đó, anh càng đầu tư thời gian và công sức vào nó, rồi càng giỏi hơn, được thầy cô khen ngợi nhiều hơn. Từ đó, anh càng củng cố sự tự tin vào bản thân.

Còn môn Toán thì sao? Không đến mức chật vật, nhưng cũng không giỏi như Silvia Ersetti muốn, đặc biệt là ở cấp ba.

Silvia Ersetti cho rằng anh đã và đang thiếu kiên nhẫn: “nếu không giải đúng bài tập ngay từ lần thử đầu tiên, tôi sẽ bỏ qua và làm bài khác. Điều này khiến tôi nghĩ rằng mình “không hợp với môn này”, nên thường để bài tập toán lại sau cùng. Thậm chí đôi khi còn bỏ qua, dẫn đến điểm số trung bình và càng củng cố niềm tin rằng bản thân không giỏi môn này.

Kết luận: Trải nghiệm thời thơ ấu đóng vai trò then chốt trong việc hình thành niềm tin về những gì ta có thể (hoặc không thể) làm được, và điều ta giỏi (hay dở), đặc biệt khi nói đến việc học.

Nhưng sự thật là: Chúng ta có thể học bất kỳ điều gì mình muốn

Việc học một điều mới, nhất là khi điều đó liên quan tới các môn như Toán, Khoa học, lập trình, ngôn ngữ hay cách viết tiểu thuyết đều quy về ba yếu tố:

1. Động lực.

2. Kỷ luật bản thân & sự kiên trì.

3. Phương pháp học.

Phần khó nhất chính là loại bỏ thiên kiến nội tại đã “nguyền rủa” chúng ta từ thời thơ ấu – thiên kiến mà chính chúng ta đã tự nuôi dưỡng nó trong nhiều năm:

“Tôi không giỏi Toán, vậy thì sao học ngành kỹ thuật được, dù tôi rất thích xây dựng mọi thứ?”

“Làm sao tôi trở thành bác sĩ nếu tôi chỉ học sinh học trung bình?”

“Tôi sẽ không bao giờ thành nhà văn, vì chưa ai từng nói rằng tôi viết hay cả.”

Tuy nhiên, chúng ta cần bắt tay vào học và dành thời gian, công sức cho nó để vượt qua niềm tin tiêu cực ban đầu, rồi dần dần tạo ra một niềm tin tích cực mới. Chính bạn phải là người kích hoạt vòng lặp phản hồi tích cực đó.

Cách để học những điều khó mà ai cũng có thể áp dụng

Để học những điều khó nhằn, bạn cần chú ý tới các yếu tố sau:

1. Động lực

Sở hữu một động lực mạnh mẽ để học điều gì đó chính là yếu tố quan trọng nhất giúp bạn học tốt.

Động lực có thể đến từ bên trong hoặc bên ngoài:

• Động lực nội tại: Khi bạn học vì chính bản thân nó, vì bạn thực sự yêu thích và không mong đợi phần thưởng bên ngoài.

Ví dụ: Tôi có động lực nội tại để học Tâm lý học, không phải để thi hay lấy bằng, mà đơn giản vì tôi bị cuốn hút bởi chủ đề này.

• Động lực ngoại tại: Khi bạn học để đạt được một mục tiêu cụ thể nào đó, thường là phần thưởng hoặc kết quả mong muốn.

Ví dụ: Ở trường cấp 3, chúng ta học để lấy điểm cao và vào đại học; ở đại học thì học để tốt nghiệp và tìm việc tốt.

Cả hai loại động lực trên mạnh mẽ như nhau. Thế nhưng mọi thứ sẽ tuyệt vời hơn, nếu động lực của bạn là sự kết hợp cả hai: điều bạn cần học vì lý do cụ thể nào đó, nhưng bạn cũng yêu thích quá trình học tập này.

Ví dụ, tác giả Silvia Ersetti bắt đầu học tiếng Đức, một phần vì anh chuyển từ Berlin đến Hamburg (nơi việc biết tiếng Đức là cần thiết để giao tiếp và kết bạn), nhưng đồng thời cũng vì anh yêu thích việc học ngôn ngữ và thực sự tận hưởng quá trình học.

2. Kỷ luật bản thân & sự kiên trì

Ngày nay, khả năng học hỏi những điều mới quan trọng hơn bao giờ hết. Bởi thế giới đang thay đổi nhanh chóng, và năng lực học nhanh – cả những thứ trong lẫn ngoài phạm vi hiểu biết quen thuộc – là điều đóng vai trò then chốt.

Tuy nhiên, bất chấp tất cả những tiến bộ về công nghệ, nền tảng học tập và cả khoa học thần kinh, việc học ngày nay thực ra lại khó hơn nhiều so với vài thập kỷ trước. Tại sao lại như vậy?

• Chúng ta không còn khả năng tập trung: Não bộ đang dần đánh mất khả năng rèn luyện sự chú ý có chủ đích và bền bỉ. Chúng ta dễ bị xao nhãng, luôn tìm kiếm những “liều dopamine nhanh” mỗi khi việc đang học trở nên hơi khó một chút. Thử nghĩ xem: mất bao lâu để đọc xong một chương 30 trang nếu cứ 10 phút lại mất tập trung bởi điện thoại, hay bởi những dòng suy nghĩ miên man? Và sau khi đọc xong trang đầu tiên, bạn còn nhớ được bao nhiêu?
• Chúng ta thiếu kiên nhẫn, và dễ nản chí: Bắt đầu một hành trình học kéo dài nhiều năm như học một ngôn ngữ mới hay học lập trình khiến chúng ta lo lắng và hoang mang. Đơn giản vì ai cũng muốn đạt được kết quả thật nhanh. Kết quả là, chúng ta thường bỏ cuộc rất dễ dàng. Cảm giác đó giống như đứng dưới chân một ngọn núi đá phủ tuyết cao 3.000 mét, và biết rằng mình phải tự mình leo lên. Ta thấy nản chí không chỉ vì độ cao ngút ngàn, mà còn vì nhìn thấy quá nhiều người đã leo đến đỉnh trước đó (có vẻ như rất dễ dàng) và đang vẫy tay chào từ phía trên. Đó chính là cảm giác không bao giờ có thể nói tiếng Pháp trôi chảy như người bạn lớn lên trong một gia đình song ngữ – khiến bạn tự hỏi: “Mình cố làm gì nữa? Mình sẽ chẳng bao giờ giỏi được như thế.”

Không có công thức thần kỳ nào để vượt qua những lực cản này, ngoài việc luôn nhắc nhở bản thân về động lực sâu xa để học một điều gì đó. Đồng thời biến kỷ luật cùng sự kiên trì thành thói quen hàng ngày, thậm chí là một phần trong bản sắc và cách ta nhìn nhận về chính mình.

Nếu bạn xem mình (hoặc muốn trở thành người) là người kỷ luật và kiên trì, bạn sẽ hành động theo hướng củng cố niềm tin đó.

Sự kiên trì đặc biệt quan trọng với những môn phức tạp (như toán học hoặc khoa học), vì chúng đòi hỏi thử – sai liên tục. Bạn khó mà học tốt những môn này nếu có xu hướng bỏ cuộc trước khó khăn, hay không sẵn sàng “va vấp” với cùng một bài toán, công thức hay dòng code cho đến khi tìm ra lời giải.

3. Phương pháp học những điều khó

Phần thứ ba trong quá trình học những điều khó là áp dụng phương pháp học đúng đắn. Học cách học luôn quan trọng. Bạn có thể tham khảo thêm khóa Learning How to Learn của giáo sư kỹ thuật Barbara Oakley và đọc cuốn sách đi kèm (A Mind for Numbers). Đảm bảo “mở mang đầu óc” cực kỳ luôn nha.

Dưới đây là 6 nguyên tắc cơ bản để học hiệu quả. Những nguyên tắc này có thể áp dụng cho bất kỳ điều gì (không chỉ là các môn như toán hay khoa học) và cho bất kỳ ai,  từ học sinh trung học, sinh viên đại học cho đến những người tự học trên 30. Nói chung, chỉ cần bạn thích học thì hãy đọc và “ngâm cứu” các nguyên tắc này nha:

1. Luân phiên giữa hai chế độ tư duy: Tập trung và Tự do

Bộ não của bạn có hai chế độ:

• Chế độ tập trung (Focused Mode): Bạn đang hoàn toàn chú ý vào một vấn đề. Ví dụ giải bài tập toán hoặc đọc một chương sách kỹ thuật.

• Chế độ tự do (Diffuse Mode): Bạn để tâm trí “lang thang” một cách tự do. Ví dụ khi đi bộ, tắm, mơ mộng hoặc ngủ.

Bạn cần cả hai để học tốt.

Chế độ tập trung giúp bạn hiểu từng phần cụ thể; còn chế độ tự do giúp kết nối các ý tưởng lại với nhau, kích thích sáng tạo và trực giác.

Ví dụ: Nếu bạn không thể giải được một bài toán khó, hãy nghỉ một chút. Đi bộ, rửa bát, ngủ trưa. Bộ não bạn sẽ tiếp tục xử lý vấn đề ở chế độ nền, và có thể khi quay lại bạn sẽ thấy mọi thứ sáng tỏ hơn.

2. Chống trì hoãn: Tập trung vào quá trình, không phải kết quả

Bộ não tạo ra cảm giác khó chịu tương tự như cơn đau (gọi là “neuro-discomfort” – tạm dịch: khó chịu thần kinh) khi chúng ta phải làm một việc mà bản thân không muốn. Đó là một phản ứng hóa học, và cũng là lý do tại sao bạn thường trì hoãn khi đối mặt với một nhiệm vụ khó. Lúc này, bộ não đang cố gắng né tránh cảm giác tồi tệ bằng một thứ dễ chịu hơn như lướt mạng xã hội, xem phim, ăn vặt, chơi game,…

Nỗi sợ chủ yếu đến từ việc ta nghĩ quá nhiều đến kết quả phải đạt được (vì nó trông quá khó, quá dài hoặc quá nhàm chán). Giải pháp là chuyển sự tập trung từ kết quả (“Mình cần hoàn thành luận văn”) sang quá trình (“Mình chỉ cần dành 1 tiếng để làm luận văn”). Đây chính là chìa khóa để vượt qua rào cản tâm lý đó.

Nỗi sợ này thường xuất hiện trước khi bạn bắt đầu đọc một chương sách 30 trang, mở một video giảng bài hơn 3 tiếng hay ôn lại các cách chia từ trong tiếng Đức (nghe thôi đã thấy sợ).

Tuy nhiên, vượt qua nó dễ hơn bạn nghĩ. Tất cả những gì bạn cần chỉ là bắt đầu. Ngay khi bước vào công việc và thực sự làm nó, nỗi sợ ấy sẽ biến mất gần như ngay lập tức.

Tác giả nhận ra việc sử dụng đồng hồ bấm giờ online theo phương pháp Pomodoro nổi tiếng giúp anh rất nhiều trong việc tập trung vào quá trình thay vì kết quả. Thông thường, anh đặt hẹn giờ 25 phút và tự nhủ: “Cố gắng làm được nhiều nhất có thể trong thời gian này.”

Một khi đã bắt đầu, trong hầu hết các trường hợp, bạn sẽ lại tiếp tục đặt thêm một khoảng dài hơn (ví dụ 1 tiếng) để tiếp tục làm . Vì lúc đó, bạn đã thực sự “vào guồng” và muốn làm tiếp một cách tự nhiên.

Chắc ai đó sẽ cần:

• Làm sao giữ bình tĩnh khi căng thẳng? Những mẹo nhỏ mà có võ
• Cách giao tiếp hiệu quả cho người hướng nội: 9 mẹo đơn giản

3. Tập trung vào những khái niệm khó nhất và chấp nhận mắc sai lầm

Khi bạn đã hiểu một khái niệm nào đó, hãy chuyển sang phần tiếp theo. Việc lặp lại hay tiếp tục tập trung vào những gì bạn đã hiểu thường tạo cảm giác khích lệ và tăng sự tự tin, nhưng thực chất lại là một cái bẫy.

Đặc biệt khi ôn thi, việc chỉ học đi học lại những phần “dễ” khiến bạn ảo tưởng rằng mình đã nắm vững mọi thứ, trong khi những khái niệm quan trọng và khó hơn lại bị bỏ sót. Thay vào đó, bạn nên chuyển nhanh sang phần kiến thức tiếp theo sau khi hiểu một khái niệm, và tập trung vào phần khó hơn, ngay cả khi điều này làm bạn thiếu tự tin.

Tự kiểm tra và chấp nhận sai lầm là chìa khóa. vV nó buộc bạn đối mặt với điểm yếu của bản thân, tức là những điều bạn chưa biết hoặc chưa hiểu rõ (nhưng rồi sẽ hiểu).

4. Biến các khái niệm trừu tượng thành cụ thể và trực quan hơn bằng ẩn dụ & phép so sánh

Để biến một khái niệm trừu tượng trở nên cụ thể, bạn cần kéo nó lại gần mình. Đó là lý do vì sao các phép ẩn dụ lại hiệu quả đến vậy. Đặc biệt với những chủ đề khó nắm bắt, vì chúng giúp kết nối khái niệm trừu tượng với những gì bạn đã biết.

Nếu bạn còn đang học cấp 3 hoặc đại học, hãy thử tận dụng ChatGPT (hoặc một công cụ AI tương tự) để tạo ra ẩn dụ cho mỗi khái niệm mà bạn chưa thể hiểu rõ. Ví dụ, khi bạn hỏi ChatGPT “hãy giải thích khái niệm khớp thần kinh (synapse) bằng phép ẩn dụ”, có thể bạn sẽ nhận được câu trả lời như sau:

“Khớp thần kinh giống như trò chơi truyền tai: Một người thì thầm với người tiếp theo qua một khoảng cách rất nhỏ, và thông điệp cứ thế được truyền đi.”

Phần trả lời này khá dễ hiểu, phải không?

Phép so sánh (analogy) cũng tương tự, nhất là với những ai thiên về học trực quan. Khi học ngoại ngữ chẳng hạn, việc liên kết từ mới với một hình ảnh trong đầu sẽ giúp ghi nhớ dễ dàng hơn. Bạn đừng quên thử áp dụng nhé!

5. “Lặp lại ngắt quãng” thay vì học dồn thành khối

Việc lặp lại một nội dung mỗi ngày, trong một khoảng thời gian dài, giúp bạn xây dựng các cấu trúc thần kinh bền vững, đồng thời chuyển thông tin từ trí nhớ ngắn hạn sang trí nhớ dài hạn.

Giống như việc rèn luyện cơ bắp. Bạn không thể mong đợi mình sẽ sở hữu “múi sầu riêng” chỉ bằng cách đến phòng gym một lần, dù tập liên tục 10 tiếng. Cơ bắp chỉ hình thành khi bạn luyện tập đều đặn mỗi tuần, duy trì trong nhiều năm.

Não bộ cũng hoạt động theo cách tương tự khi bạn học tập. Việc lặp đi lặp lại hoặc tự kiểm tra một nội dung 100 lần trong một ngày, sẽ không bao giờ hiệu quả bằng việc thực hiện điều đó mỗi ngày một lần, liên tục trong 100 ngày.

6. Tạm dừng thường xuyên để hồi tưởng thông tin và tự kiểm tra

Học chủ động luôn hiệu quả hơn việc nghe thụ động. Tuy nhiên, rất nhiều lần chúng ta rơi vào trạng thái “nghe cho có” mà chẳng hề nhận ra – hoặc không muốn thừa nhận điều đó với chính mình. Nghe, đọc lại hay tô màu đoạn văn giúp bạn hiểu nội dung, nhưng lại không giúp bạn ghi nhớ hay thực sự thẩm thấu. Chúng chỉ là những bước đầu tiên trong quá trình học tập.

Sau khi đọc xong điều gì đó, hãy thử nhìn đi chỗ khác và nhớ lại bạn vừa đọc gì. Tiếp theo, đọc lại rồi lại nhớ lại lần nữa. Quá trình gợi nhớ này giúp bạn học sâu hơn, cũng như có thể giúp bạn đánh giá xem bản thân đã thật sự hiểu vấn đề hay chưa.

Tùy vào phong cách học tập và nội dung bạn đang học, bạn có thể áp dụng nhiều kỹ thuật và công cụ khác nhau bên cạnh việc lặp miệng đơn thuần. Các phương pháp này có thể chia thành ba nhóm: nói, viết hoặc kiểm tra. Hãy thử nghiệm và ghi nhận xem phương pháp nào phù hợp nhất với bạn:

• Nói => Lặp lại thành tiếng: Việc nói to thay vì chỉ lặp lại trong đầu giúp khắc sâu kiến thức vào trí nhớ, vì bạn sử dụng nhiều giác quan hơn – không chỉ nghĩ và nói, mà còn nghe thấy chính mình. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc “tạo ra” một từ giúp bạn nhớ từ đó lâu hơn so với việc chỉ đọc hay nghĩ về nó, vì quá trình này kích hoạt hoạt động não bộ mạnh mẽ. Điều này được gọi là “hiệu ứng tạo ra (production effect)”.

• Viết => Viết tay ra giấy: Viết tay giúp mã hóa thông tin sâu hơn vào hệ thần kinh. Dù việc viết tay tốn thời gian hơn so với gõ phím, nhưng nó hoàn toàn xứng đáng, miễn là bạn đủ gọn gàng để không làm thất lạc ghi chú của mình. Đặc biệt, nếu là người học thiên về hình ảnh, bạn sẽ thấy rõ sự khác biệt trong lượng và chiều sâu thông tin mà mình ghi nhớ khi áp dụng phương pháp này.

• Kiểm tra => Dùng flashcard: Thẻ ghi nhớ với câu hỏi – đáp ngắn gọn giúp bạn kiểm tra kiến thức nhiều lần, và chính điều đó là thứ củng cố trí nhớ hiệu quả nhất. Ngoài ra, việc “kiểm tra” bản thân cũng là một kỹ năng cần được rèn luyện thường xuyên, như bất kỳ kỹ năng nào khác.

Kết

Từ khi còn bé xíu, chúng ta đã bị dẫn dắt bởi suy nghĩ rằng mình có năng khiếu hoặc không có năng khiếu học một môn nào đó. Nhưng sự thật là, chỉ cần tìm được động lực, có đủ kiên trì và kỷ luật, đồng thời nắm được phương pháp học phù hợp, thì chúng ta thực sự nắm trong tay khả năng học được bất cứ điều gì mình muốn.

Hy vọng với những thông tin trong bài, bạn đã biết cách học những điều khó. Chúc bạn sớm gặt được trái ngọt trong hành trình chinh phục tri thức của mình!